Er is een recht op leven, geen plicht tot leven

door:
Albert Heringa hielp zijn 99-jarige moeder Moek bij zelfdoding door haar de daarvoor benodigde middelen te verstrekken. Hoewel de arts dit over het hoofd zag en een natuurlijke dood constateerde, besloot Heringa zelf anderhalf jaar later met zijn geheim naar buiten te treden door middel van de documentaire ‘De laatste wens van Moek’, om daarmee aandacht te vragen voor de problematiek van een ‘voltooid leven’. In de documentaire legt hij uit hoe en waarom hij zijn moeder heeft geholpen bij zelfdoding. Het openbaren van zijn geheim was een gewaagde stap; in Nederland is deze hulp immers verboden op grond van artikel 294 lid 2 van het Wetboek van Strafrecht. De gevolgen voor Heringa zijn ook niet gering: het Openbaar Ministerie (OM) heeft besloten hem te vervolgen wegens hulp bij zelfdoding.

Waarom wilde uw moeder niet meer verder leven?

Mijn moeder was oud. Ze had wel de nodige kwaaltjes, maar niets waaraan zij dood kon gaan. Dat wilde ze wel, maar dat gebeurde gewoon niet. Ze was slechtziend en aan één oog blind, haar oren waren niet meer heel goed en ze had last van osteoporose en bloedarmoede. De laatste tien jaar had ze het er wel over dat het van haar niet meer hoefde. Dan zei ze: “Als ik morgenochtend niet wakker word is het ook goed”. Dit gebeurde echter nooit in die mate dat er een hele acute wens was.

Sinds het najaar van 2007 werd haar wens wel acuut; ze vond het erg dat ze steeds meer dingen vergat en was bang om de regie over haar eigen leven kwijt te raken. Zo belde ze eens een zuster gepikeerd op, omdat ze dacht dat de zuster haar had laten slapen. Ze besefte niet dat het nog midden in de nacht was. Ook vergat ze een paar keer de kraan dicht te draaien waardoor de hele kamer blank stond. Dit versterkte haar idee dat ze absoluut geen honderd wilde worden. Toen mijn oudste dochter aan mijn moeder vertelde dat ze in verwachting was van haar tweede kind, feliciteerde ze haar wel, maar zei ze ook: “Ik hoop dat ik dat niet meer meemaak.” Toen wist ik dat het serieus was. Ze was al lange tijd lid van de NVVE, de Nederlandse Vereniging voor een Vrijwillig Levenseinde, en had daar alle verklaringen al ingevuld.

style=float:

Welke stappen heeft u daarop ondernomen?

We hebben eerst gesproken met haar huisarts, maar die kon niets doen. De arts begreep de wens wel, maar bij mijn moeder was er geen sprake van een ‘ondraaglijk en uitzichtloos lijden’, iets wat voor euthanasie vereist is. Vervolgens hebben we gesproken met een consulent van de NVVE, maar ook die kon op basis van de wet niets doen. Hij stelde daarom versterving voor; het stoppen met eten en drinken, als de enige mogelijkheid. Voor Moek was dat geen optie. Dat kan ook een enorme lijdensweg worden die niet zonder een arts kan.

De consulent liet toen vallen dat je ook je medicijnen kon opsparen en met een grote hoeveelheid hiervan een eind aan je leven kon proberen te maken. Ik heb hem dat wel horen zeggen, maar heb er niet verder op gelet. Mijn moeder daarentegen had het goed in haar oren geknoopt en spaarde gedurende een aantal weken haar medicijnen op. Ik schrok daarvan, die medicijnen krijg je niet voor niets natuurlijk. Ik heb toen opgezocht wat voor medicijnen ze had opgespaard en wat ze hiermee kon. Het werd al snel duidelijk dat het geen perspectief bood, het zou hoogstens een hoop narigheid creëren.

Was dat het moment dat u besloot uw moeder te helpen bij zelfdoding?

In die tijd werd het WOZZ-boekje uitgegeven (wetenschappelijk onderzoek voor zorgvuldige zelfdoding). In dat boekje staat hoe je op een betrouwbare manier je leven kunt beëindigen. Daar staat onder andere tot in detail beschreven hoe je een met behulp van nivaquine (malariapillen) een eind aan je leven kunt maken. Deze pillen had ik nog over van mijn tijd in Afrika. Mijn moeder heeft 80 van die nivaquine pillen en ongeveer 75 slaappillen ingenomen.

Als ik morgenochtend niet wakker word, is het ook goed

Dat uw moeder deze pillen innam heeft u ook gefilmd en dat is te zien in de documentaire. Waarom heeft u dat gefilmd?

Dit heb ik gefilmd om te bewijzen dat mijn moeder de pillen vrijwillig innam. Ik was er namelijk volstrekt niet op voorbereid dat er naderhand een natuurlijke dood vastgesteld zou worden. Aangezien ik wist dat ik vervolgd zou kunnen worden voor de hulp die ik mijn moeder heb gegeven, heb ik aanvankelijk besloten om, met uitzondering van mijn familie, iedereen maar in de waan te laten dat ze een natuurlijke dood gestorven was.

Dat ik anderhalf jaar later besloot toch naar buiten te treden kwam doordat de NVVE een publiciteitsweek organiseerde over het voltooid leven. Toen ik dat hoorde heb ik voorgesteld om een film over de laatste maanden van mijn moeder te maken. Ik vond het een belangrijk onderwerp en dat mijn aandeel in haar dood ook boven water zou komen vond ik geen probleem. Ik vind het belangrijk dat mensen zelf kunnen beslissen of ze op een waardige wijze uit het leven willen stappen als ze vinden dat hun leven voltooid is en dus ‘lijden aan het leven’.

805ea6b355594788ebc26a130d995659.jpg

U wist vooraf dat hulp bij zelfdoding strafbaar is. Heeft u van te voren het OM ingelicht?

De NVVE heeft in het begin voor mij al een advocaat gezocht, namelijk de heer wim Anker. Voor de vertoning van de film heeft hij het OM alingelicht, dit om te voorkomen dat ik de volgende ochtend van mijn bed gelicht zou worden. Het tegenovergestelde gebeurde, het duurde 2 weken voor ik (en daarna de hele betrokken omgeving) verhoord werd. Het OM wachtte daarna bijna drie jaar met het nemen van de beslissing om mij al dan niet te vervolgen. Een van de redenen waarom zij zolang gewacht hebben kan zijn dat er geen lichaam meer was om te onderzoeken en het feit dat de arts toentertijd een natuurlijke dood heeft vastgesteld. Het OM zat dus kennelijk enigszins met de zaak in zijn maag. Op een gegeven moment hebben ze een paar van de nivaquine pillen die ik nog had geanalyseerd, om te onderzoeken of mijn moeder daaraan overleden kon zijn. Het resultaat loog er niet om; die hoeveelheid die ik mijn moeder heb gegeven was dodelijk. Dat lijkt de doorslag te hebben gegeven bij het besluit om mij te vervolgen.

Wat hoopt u dat de rechter oordeelt?

Ik vind het heel moeilijk daarvan een idee te hebben, het hangt er van af wat zijn motivatie is. Het gaat me niet echt om de uitspraak zelf, maar vooral om wat voor motieven de rechter aanvoert. Op 3 en 24 september 2013 zijn de zittingen. Ik ben vooral erg benieuwd naar de eis van het OM. Daarna komt de rechter pas aan de beurt.

Versterving, het stoppen met eten en drinken, is feitelijk de enige toegestane manier om zelfstandig uit het leven te stappen

Het OM treedt natuurlijk op namens de samenleving. Denkt u dat de samenleving de beslissing om u te vervolgen steunt?

Eigenlijk heb ik alleen maar positieve reacties naar aanleiding van de film gehad. Mijn moeder was al 99 jaar oud en er zijn een heleboel mensen die zich er wel iets bij voor kunnen stellen dat zij het leven niet meer zo zag zitten. Een van de rechercheurs liet ook weten dat hij door deze zaak meer over dit onderwerp was gaan nadenken.

Hoopt u dat politici de wet zullen veranderen?

Ik hoop dat strafbaarheid van hulp bij zelfdoding uiteindelijk afgeschaft zal worden. De politiek is meestal reactief in plaats van proactief, zeker in dit soort gevallen. De NVVE is momenteel bezig om dit onderwerp onder de aandacht te brengen en er zijn een aantal politieke partijen die voor afschaffing van de strafbaarheid van hulp bij zelfdoding zijn. Of dit daadwerkelijk doorgevoerd gaat worden, dat weet ik niet. De wet is in feite alleen maar een legalisering van de praktijk die inmiddels al lang ontstaan is.

U vertelde eerder dat u hulp bij zelfdoding door niet-medici mogelijk wil maken. Waarom wilt u dat?

Je hebt een recht op leven en geen plicht tot leven. Als iemand echt wil sterven, dan is dat zijn beslissing. Als je die persoon geen mogelijkheden geeft om zelf op een zorgvuldige, waardige en respectvolle wijze uit het leven te stappen en je hem hier ook niet mee mag helpen dan verplicht je hem om hele harde maatregelen te nemen, zoals zichzelf te verhangen of voor de trein te werpen met alle gevolgen van dien voor de persoon zelf, de nabestaanden maar zeker ook voor alle anderen die erbij betrokken raken.

Uiteraard moet je, als je helpt, wel eerst zorgvuldig nagaan waarom iemand wil sterven en of iemand dit echt wil. In een aantal andere landen is er al een soortgelijk systeem. Daar zie je dat er juist minder gruwelijke suïcides plaatsvinden; die mensen krijgen namelijk begeleiding en besluiten slechts na zorgvuldige overweging tot zelfdoding. Hieruitblijkt dat mensen zelf in staat zijn om deze beslissing te nemen en dat ze, als ze de middelen hebben, de feitelijke beslissing eruit te stappen ook heel lang kunnen uitstellen.

3ff115484303e6aad532d5f51b59d21f.jpg

Wilt u toe naar regelgeving over zelfdoding zoals deze in Zwitserland geldt?

In Zwitserland is euthanasie strikt genomen verboden, maar er is een wettelijke regeling die hulp bij zelfdoding niet strafbaar stelt. Er zijn een aantal organisaties in Zwitserland waar je hiervoor naar toe kan. In eerste instantie gaan zij kijken wat de achtergrond is van de doodswens en of ze daar iets aan kunnen doen. Daarmee helpen ze veel mensen om hun leven weer op te pakken. Wanneer mensen echter echt willen sterven dan worden ze in deze centra ook geholpen. Zoiets zou ik ook graag zien in Nederland.

Hulp bij zelfdoding door niet-medici moet mogelijk worden gemaakt

Er is een maatschappelijke discussie geweest over de laatste-wil-pil. D at zou een pil worden waarmee mensen gemakkelijk een einde aan hun leven konden maken. Hoe kijkt u daar tegen aan?

Het is van belang om te weten dat deze pil nog niet bestaat. Wanneer deze er echter zou zijn dan zouden veel mensen daar heel gelukkig mee zijn. Uiteraard zou er een regeling moeten komen die onjuist gebruik of misbruik tegengaat maar je moet iets niet volledig verbieden vanwege de mogelijkheid dat er weleens foutief gebruik van gemaakt zou kunnen worden. Dan moet je ervoor zorgen dat dit risico wordt afgedekt. De pil is niet zonder risico’s, maar dat is het hele leven niet. Suïcide zal altijd wel gebeuren, maar nu gebeurt het vaak voor zowel de mensen zelf als voor de buitenwereld op een heel onplezierige manier.

U pleit ervoor dat de beslissing om wel of niet verder te leven uiteindelijk bij de persoon zelf moet komen te liggen.

Juist. Zoals ik vertelde is er een recht op leven en dit moet niet verworden tot een plicht tot leven. Het Europese Hof vult het recht op menselijk leven zo absoluut in dat het leven strikt beschermd moet worden. Als je er zo rigide mee om gaat dan is het leven geen recht meer, maar dan wordt het een plicht. Het belang van het menselijk leven bestaat uit de waarde die de mens daar zelf aan geeft. Als een persoon zelf geen waarde meer hecht aan het leven, dan kun je je afvragen waarom zo iemand daar niet uit mag stappen. Wanneer heeft een mens, lichamelijk of psychisch, genoeg geleden om uit het leven te mogen stappen? Dat kun je toch alleen zelf bepalen! Er zijn zo veel mogelijkheden om mensen die oud of ziek zijn nog in leven te houden waarvan je je kan afvragen of dat bijdraagt aan de kwaliteit van hun leven. Ik vind dat mensen zelf mogen bepalen wat die kwaliteit van leven uiteindelijk betekent en wanneer die niet meer voldoende aanwezig is.

Over Albert Heringa en Moek
Albert Heringa (70) is vader van twee dochters. Vroeger reisde hij als ontwikkelingsecoloog de hele wereld rond. Heringa’s echte moeder is omgekomen in concentratiekamp Ravensbrück. Net na de oorlog nam Alberts vader een huishoudster in dienst. Als snel werd zij door de kinderen als een moeder gezien en, hoewel ze Maria heette, noemde iedereen haar Moek. In 1946 trouwde Moek met Alberts vader en Albert beschouwde haar als zijn eigen moeder. Op 99-jarige leeftijd besloot Moek, met behulp van Albert, uit het leven te stappen; ieder mens moet zelf kunnen bepalen of en wanneer hij een einde wil maken aan zijn leven. Albert Heringa is een groot voorstander van deze visie. De documentaire van 24 minuten over de hulp van Albert bij zelfdoding aan zijn moeder is te zien op: http://www.thisistheend.nl/kijk-online/de-laatste-wens-van-moek/.