Advocaten Zonder Grenzen ; omdat Recht een recht is

door:
In het hartje van Brussel zetelt het kantoor van Advocaten Zonder Grenzen, de internationale non-gouvernementele organisatie die vecht voor meer rechtvaardigheid en strijdt voor ieders recht op een eerlijk proces. Interview met Luc Waleyn, advocaat in Brussel en bestuurslid van Advocaten Zonder Grenzen en Indra van Gisbergen, Desk Officer Burundi en DRCongo van Advocaten Zonder Grenzen.

Met welk doel is Advocaten Zonder Grenzen opgericht?

Luc Walleyn: “Begin 1992 dachten een aantal stafhouders en advocaten uit verschillende landen dat de tijd rijp was voor advocaten om hun steentje bij te dragen in de strijd voor een betere wereld. Geïnspireerd door wat dokters gedaan hadden met de oprichting van Artsen Zonder Grenzen, kwamen ze op het idee om Advocaten Zonder Grenzen op te richten met als basisdoelstelling het doen respecteren van het recht op verdediging, waar ook ter wereld. De organisatie zou overal waar deze rechten in gedrang komen buitenlandse advocaten sturen om de lokale verdediging te versterken, net zoals Artsen Zonder Grenzen dit deed waar de nationale gezondheidszorg ontoereikend was. Uiteindelijk was het een kleine groep Belgische advocaten die de koe bij de horens vatte en overging tot de oprichting van een vereniging zonder winstoogmerk met de naam ‘Advocaten Zonder Grenzen’.

In het begin hield Advocaten Zonder Grenzen zich hoofdzakelijk bezig met tussenkomsten in gevoelige individuele dossiers van vervolgde buitenlandse advocaten of mensenrechtenactivisten die geen eerlijk proces dreigden te krijgen. Advocaten Zonder Grenzen vertrok dan naar het buitenland om processen te observeren en om confraters bij te staan en de cliënt in kwestie te verdedigen voor de rechtbank. De eerste jaren bleven de activiteiten beperkt tot een paar missies per jaar.

De genocide in Rwanda van 1994 heeft een grote impact gehad op de ontwikkeling en de groei van de organisatie. Na de slachtpartijen die het leven kostten aan een half tot één miljoen mensen was nood aan gerechtigheid en het einde van straffeloosheid gigantisch groot. De Rwandese regering had echter niet de middelen om de duizenden daders die wachtten op hun proces in de overvolle gevangenissen te berechten, laat staan te verdedigen.

Aangedaan door wat er in Rwanda gebeurd was en geconfronteerd met de dringende noodzaak om het Rwandese justitieapparaat te ondersteunen, besliste de organisatie het project “Gerechtigheid voor allen in Rwanda” (“Justice pour tous au Rwanda”) op te starten. De bedoeling van het project was om er voor te zorgen dat zowel de beklaagden als de overlevende slachtoffers van de genocide vertegenwoordigd en verdedigd werden door een advocaat voor de nationale gerechtshoven en rechtbanken. De Verenigde Naties had weliswaar een Internationaal Tribunaal voor Rwanda in het leven geroepen maar het was duidelijk dat dit Tribunaal slechts enkele tientallen beklaagden zou kunnen berechten. De meerderheid van de zaken zouden door de Rwandese jurisdicties zelf behandeld moeten worden. Uiteindelijk heeft Advocaten Zonder Grenzen over de tweehonderd buitenlandse advocaten uit Europa en ook uit veel Afrikaanse landen naar Rwanda gestuurd om verdachten en slachtoffers van de genocide te verdedigen. In die jaren is de organisatie dan ook snel gegroeid en heeft zij de kans gegrepen om zich professioneler te organiseren en goed na te denken over haar mandaat.

Vandaag heeft Advocaten Zonder Grenzen kantoren in Rwanda, Burundi, Democratische Republiek Congo en Oost-Timor en heeft zij activiteiten in het Midden-Oosten (Israel/Palestina) en Noord-Afrika (Tunesië).”

Indra van Gisbergen: “De acties van Advocaten Zonder Grenzen beperken zich niet enkel tot rechtsbijstand. Strijden tegen onrechtvaardigheid is immers veel ruimer. Naast de verdediging voor de rechtbank, houden wij ons ook bezig met het opzetten van wetswinkels waar gratis juridisch advies gegeven wordt. Tevens vormt het opleiden van advocaten, magistraten (zittende en staande magistraten), maar ook de gerechtelijke politie, een belangrijk aspect van onze activiteiten in het buitenland.

Advocaten Zonder Grenzen wil ook een rol spelen om het hoofd te bieden aan de negatieve uitlopers van de huidige “globalisering”. Met een nieuw project ‘Globalization of Justice’ wil Advocaten Zonder Grenzen actoren binnen de civiele maatschappij in binnen- en buitenland juridische bijstand verlenen bij hun strijd tegen onrecht. Zo kunnen bijvoorbeeld advocaten ingeschakeld worden om de ethische regels die multinationale bedrijven zouden moeten naleven te monitoren en hun afdwingbaarheid te toetsen.

Justitie vormt een essentiële pijler binnen een democratie. Voor landen die net uit een conflict komen en zich in een overgangssituatie bevinden is het cruciaal dat er geïnvesteerd wordt in justitie. De straffeloosheid van verantwoordelijken voor oorlogsmisdaden kan anders aanleiding geven tot nieuwe conflicthaarden. Advocaten Zonder Grenzen wil precies op dit scharniermoment in actie komen en ondersteuning bieden aan het justitieapparaat dat in heel wat landen verlamd werd door oorlog en geweld.”

Hoe zit het met de bevoegdheid van Advocaten Zonder Grenzen om voor nationale rechtbanken in verschillende landen op te treden?

Luc Walleyn: “Advocaten Zonder Grenzen werkt volgens het principe van complementariteit en subsidiariteit en komt dus enkel tussen waar lokale krachten niet in de gelegenheid verkeren om gelijkaardige activiteiten uit te voeren en waar haar tussenkomst toelaat om lokale actoren te versterken. Het spreekt dan ook voor zich dat we zoveel mogelijk lokale krachten (advocaten, trainers, etc.) inzetten om onze activiteiten uit te voeren. Lokale mensen die voor Advocaten Zonder Grenzen werken hebben dan meestal geen probleem om voor de plaatselijke hoven en rechtbanken op te treden. In sommige gevallen, zoals in Rwanda of in zeer gevoelige zaken, zijn we wel genoodzaakt om buitenlandse advocaten te sturen. Buitenlandse advocaten mogen hun beroep uitoefenen op grond van een akkoord dat gesloten wordt met het plaatselijke Ministerie van Justitie of met de lokale balie.”

Indra van Gisbergen: “Advocaten Zonder Grenzen gaat niet illegaal te werk en respecteert de wetten en regels van het land in kwestie. Zo voorziet bijvoorbeeld de Congolese wetgeving de mogelijkheid dat rechtbanken zich verplaatsen om processen in uithoeken van het land te organiseren. Op basis van deze Congolese wetgeving heeft Advocaten Zonder Grenzen een project rond ‘mobiele rechtbanken’ opgezet. U moet zich even indenken dat in veel afgelegen gebieden in de Congo er jarenlang geen recht werd gesproken. Als gevolg hiervan wachten veel mensen, soms jaren, in de gevangenis op hun proces, ook al gaat het om kleinere misdrijven zoals een diefstal. Met het project van de ‘mobiele rechtbanken’ zorgt Advocaten Zonder Grenzen ervoor dat de rechters, de griffiers, de advocaten, zich naar de afgelegen plek verplaatsen om dan een aantal weken aan één stuk door processen te organiseren. Dit soort acties worden ondernomen in samenwerking met de lokale overheden.”

In hoeverre kunnen jullie het werk vrij verrichten? Worden de werkzaamheden niet tegengewerkt door de plaatselijke autoriteiten?

Luc Walleyn: “Advocaten Zonder Grenzen is een internationale niet-gouvernementele organisatie die in volledige onafhankelijkheid werkt. In de landen waar wij permanente missies hebben kunnen we echter niet werken zonder de goedkeuring van de plaatselijke regering. Wij moeten immers kantoren kunnen openen en vervolgens mensen aanwerven. Naargelang de situatie zal Advocaten Zonder Grenzen minder of meer bewegingsvrijheid hebben wat uiteraard haar acties beïnvloedt. In sommige landen kunnen buitenlandse advocaten zonder problemen optreden in delicate zaken.
In een democratie bijvoorbeeld kan Advocaten Zonder Grenzen makkelijk werken maar daar zijn de noden beperkt. De noden wat het recht op verdediging in een dictatuur betreft zijn daarentegen zeer groot, maar het is zelden evident om in een dergelijke context te werken. Vaak krijgen buitenlandse advocaten voor deze landen geen visum. Voor elke zaak zoeken we naar de beste manier om steun te geven.”

Indra van Gisbergen: “Het is zeker zo dat wij zonder afspraken met de lokale overheid niet in een land kunnen werken. Dit wil niet zeggen dat wij onze onafhankelijkheid of andere principes laten varen. Het respect voor universele mensenrechten is fundamenteel en een basisvoorwaarde voor een eerlijke en rechtvaardige samenleving.”

Wat is de meest opmerkelijke actie van Advocaten Zonder Grenzen waar jullie bij betrokken waren?

Luc Walleyn: “Dat is een zeer moeilijke vraag, een keuze valt niet zo eenvoudig te maken. De tussenkomst van Advocaten Zonder Grenzen in de genocideprocessen in Rwanda is misschien de meest spectaculaire interventie geweest. De advocaten die gepleit hebben voor Rwandese rechtbanken (meer dan 200), hebben ongetwijfeld een enorme bijdrage geleverd aan het respect voor het recht op de verdediging van duizenden Rwandezen.

Bovendien is Advocaten Zonder Grenzen in Rwanda ook van start gegaan met het verzamelen van rechtspraak met betrekking tot de genocide en misdaden tegen de mensheid met de bedoeling het geheugen van de processen niet te verliezen. Deze rechtspraak is immers een uitzonderlijk getuigenis van de gruwelijkheden die in Rwanda gebeurd zijn en maken deel uit van het nationale en internationale erfgoed.”

Indra van Gisbergen: “Wat de toekomst betreft, is het vervullen van een betekenisvolle rol bij de verdediging van slachtoffers voor het internationaal strafhof in Den Haag een zeer grote uitdaging. Daar is voor ons een belangrijke bijdrage aan te leveren.”

Hoe is Advocaten Zonder Grenzen georganiseerd?

Indra van Gisbergen: “De organisatie is een vereniging zonder winstoogmerk die bestaat uit een bestuur en een secretariaat. Het in Brussel gevestigde secretariaat is verantwoordelijk voor het operationele management en de dagdagelijkse opvolging van de projecten in het veld, terwijl het bestuur het mandaat en de toepassing ervan bewaakt. De projecten worden geleid vanuit het secretariaat door een “desk officer”, die steeds in contact staat met het veld en die, waar nodig, ondersteuning geeft en contacten legt met geldschieters. Op dit moment werken permanente teams in Rwanda, Congo, Burundi en Oost-Timor aan projecten met betrekking tot rechtsbijstand, vorming, stabilisering en juridisch advies die steeds zijn gericht op de meest kwetsbare groepen binnen de samenleving, zoals vrouwen en kinderen. In het veld werken er ongeveer 120 mensen voor Advocaten Zonder Grenzen, de meeste zijn lokale medewerkers.”

Is het mogelijk om bij Advocaten Zonder Grenzen stage te lopen?

Indra van Gisbergen: “Ja. Stagiares zijn bij ons welkom en we hebben ze ook hard nodig. Afgestudeerde rechtenstudenten met interesse in het internationaal recht kunnen bij ons ervaring opdoen. Er wordt dan eerst een sollicitatiegesprek gehouden en dan volgt er ook een schriftelijke test ter beoordeling van de redactionele vaardigheden. Hoewel wij juridisch toerisme pogen te vermijden is het in een aantal gevallen ook voor studenten mogelijk om naar het buitenland te gaan en de missies bij te staan. Vacante stageplaatsen worden steeds aangekondigd op onze website. Wie geïnteresseerd moet zeker maar eens een kijkje nemen.”

Hoe worden de werkzaamheden van Advocaten Zonder Grenzen gefinancieerd?

Indra van Gisbergen: “Financiering komt hoofdzakelijk van officiële instanties zoals de Europese Unie en een aantal donor-landen. Een deeltje van het werk betalen we ook met eigen fondsen die we krijgen van balies en individuele leden van Advocaten Zonder Grenzen. Elke bijdrage is van groot belang om het recht op recht van iedereen dichterbij te brengen.”

Voor meer informatie, kijk op www.adzg.be. Doneren kan op rekeningnummer: Triodos 523-0800469-03.

Uit: Fiat Justitia, 2005, jaargang 18, nummer 1.